داستان زندگی زریاب

(English version below)

داستان زندگانی زریاب، موسیقی دان، ترانه سرا، شاعر، ستاره شناس، و جغرافی دان، داستان شگفت انگیز روستاه زاده‌ای از خطه فارس است که شباهت بسیاری به افسانه های هزارو یک شب دارد، لیکن واقعیتی است حیرت آور، قصه فردی است که در دوره عمر خود تحول عظیم و پایداری در زندگی اجتماعی، فرهنگی ، و هنری اسپانیای مسلمان در قرن نهم میلادی به وجود آورده است. زریاب در دوران جنبش ایرانی شدن دربار خلفای عباسی و بخصوص خلافت هارون الرشید که به تقلید از پادشاهان ساسانی آداب و موسیقی ایرانی به دربار خلفا راه یافته بود در بغداد سکونت داشت. زریاب در بغداد نزد اسحاق موصلی، موسیقی دان برجسته ایرانی، که ج. فارمر او را بزرگترین موسیقی دان تاریخ اسلام می داند، نخستین مرحله آموزش موسیقی را گذراند و با استعداد ذاتی فوقالعاده ای که داشت به سرعت بر تمام موسیقی دانان دیگر برتری یافت و توانست همراه با استاد خود اسحاق موصلی، که سرپرستی موسیقی دانان در بارهارون الرشید را نیز به عهده داشت، به دربار خلافت راه یابد. 

بعد از مرگ هارون الرشید زریاب بغداد را ترک کرده عازم قیروان (تونس کنونی) گردید و پس از چندین سال که در آن منطقه بود، در سال ۸۲۲ میلادی به دعوت خلیفه اموی اسپانیای مسلمان به قرطبه رفت. در آنجا عبدالرحمان دوم خلیفه اموی از وی استقبال شایانی به عمل آورده سخاوتمندانه ترین مقرری را برای وی منظور داشت و یکی از کاخ های خود را برای سکونت او تخصیص داد. 

هنری تراس باستان شناس و مورخ فرانسوی درباره تاثیر ورود زریاب به قرطبه (کوردوبا) می نویسد "با آمدن او نسیمی از تکامل و ظرافت بر قرطبه وزیدن گرفت، زریاب محیطی ویژه گرد خود پدید آورد که می توانست به هنر خود ارزش معجزه گونه بدهد." و یولیان ایبر ای  تاراگو، دانشمند عرب شناس اسپانیایی (۱۸۵۸ تا ۱۹۳۴) در سخنرانی خود در اکادمی فرهنگی قرطبه در همین زمینه می گوید، "مهمترین موسیقیدان شرق به شبه جزیره اسپانیا آمد و غنای هنری فراوانی را به همراه آورد و به تدریج آن موسیقی از سویل و اندلس اسپانیا و سراسر جهان گسترش یافت،" سپس اضافه می کند که زریاب بر خلاف آنچه اعراب ادعا می کنند از نژاد سامی نبود، بلکه ایرانی بود که از خاورزمین به قرطبه آمد و در آنجا موسیقی گرانقدری به وجود آورد که از شرق مایه گرفته بود. 

یکی از مهمترین اقدامات زریاب تاسیس کنسرواتوار یا مدرسه عالی موسیقی قرطبه بود که بعدا بسیاری از برنامه های آن الگوی اروپای عهد رنسانس گردید. ج. فارمر در انسایکلوپدیای اسلامی می نویسد، "دروس کنسرواتوار بر اساس قواعد و اصولی که زریاب تدوین کرده بود، آموزش منطقی پیشرفته او را به شاگردان درس می داد که بر اساس آن تحصیلات موسیقی در سه بخش متمرکز گردیده بود، که عبارت بودند از ریتم، ملودی، بیان.  آموزش ریتم شمارتعداد و اندازه کلمات ترانه همراه با موسیقی بود. تعلیم آواز که نحوه  بسیار جالب و مبتکرانه آن توسط زریاب ابداع شده بود تدریس میشد." 

با وجود آنکه موسیقی برای زریاب اهمیت اولیه و خاصی داشته است، نقش او در اسپانیا به موسیقی محدود نمی گردد. پروونسال مورخ فرانسوی، در کتاب ارزنده اش "تاریخ اسپانیای مسلمان" این بخش از کار های زریاب را به این طریق شرح می دهد، "زریاب به مردم اندلس آشپزی ظریف و پیچیده ایرانی را آموزش داد. در قرطبه انستیتوی زیبایی برای زنان و مردان گشود، با تقویم پوششی که تنظیم کرد نوع لباسهای تابستانی و زمستانی را مشخص ساخت، زیر نظر نافذ و انکارناپذیر او عادات مبلمان منزل و غذاخوری را در جامعه اسپانیا تغییر شکل داد. بطوریکه تا چند قرن هر بار که مد تازه ای در سالن های شبه جزیره ظهور می کرد، نام زریاب بر زبانها می گذشت. 

تیتوس بورکارت دانشمند آلمانی در همین زمینه می نویسد "زریاب نابغه موسیقی نه تنها موسیقی اصیل ایرانی را در زیر آسمان اندلس طنین انداز کرد و از طریق آن، موسیقی ملی فلامنکو اسپانیا را زیر نفوذ گرفت بلکه به مردم آندلس که تا آن زمان از شیوه لباس پوشیدن ساده عرب استفاده می کردند آموخت با اقتباس از پوشش ظریف ایرانی به جامعه رنگ شاد تری بخشاند و زندگانی خود را به صورت دلپذیرتری در آورد. 

زریاب در سال ۸۵۷ در قرطبه دیده از جهان فرو بست. بعد از او ترانه های او توسط شاگردان و فرزندان متعدد و موسیقیدانش در سرتاسر اسپانیا و شمال آفریقا گسترش یافت وهمراه با میراث فرهنگی و اجتماعی وی در فرهنگ زیبای اسپانیا برای همیشه باقی ماند. 

Abu Hasan Ali ibn Naif, better known as Zaryab (789-857 AD) was one of the most famous musicians and teachers in Cordoba in Islamic Spain. According to Shoja el-Din Shafa in his well-researched book, “Iran in Islamic Spain,” Zaryab came from the Fars province of Iran, and later moved to Baghdad.

He achieved great fame in the Abbasid Court in Baghdad as a student of the renowned Iranian musician and composer, Ishaq al-Mawsili. A polymath, Zaryab had knowledge of astronomy, geography, meteorology, botanic, cosmetics, music, culinary arts and fashion. He left Baghdad, traveling first to Syria and then to Tunisia, after which he was invited to Al-Andalus by the Umayyad prince, Al-Hakim (ruled 796-822).

He settled in Cordoba and soon began to introduce standards of excellence in food, fashion and music. He established a school of music which taught both male and female musicians who would influence Andalusian music for generations. He is also considered the founder of the Andalusian musical traditions of North Africa.

He is said to have improved the Oud by adding a fifth pair of strings. He dyed four strings in a color that symbolized Aristotelian humors and the fifth string was to represent the soul. According to Henri Tarrasse, a French historian, legend attributes winter and summer clothing styles and the “luxurious dress of the Orient” found in Morocco today to Zaryab. It has been said that he created a new type of deodorant to get rid of bad odors and promoted morning and evening baths, emphasizing the importance of personal hygiene. He is said to have invented an early toothpaste which he popularized throughout Islamic Spain. He changed the local cuisine by introducing new fruits and vegetables like asparagus and popularized shaving among men and using salt and fragrant oils to wash hairs. 

Zaryab is said to have revolutionized the court at Cordoba and made it the stylistic capital of its time, changing it for generations to come. Through the genius of men like him, for a span of two generations, Cordoba was the finest, most glittering metropolis in all of Europe.

---------------------------

با استفاده از اثار زیر

References:

• ایران در اسپانیای مسلمان، نوشته شادروان شجا الدین شفا 

• ابن خلدون المقدمه، صفحه های ۲۸۵-۲۸۸ ، ترجمه گنابادی

* Ibn Khaldun. "Al Muqadma." Persian translation by Gonabadi pages 285-288; 

* Dr. Lewis Bernard, "Arabs in History" page 134; 

* Anwar G. Chejne. "Muslim Spain: Its History and Culture;  * Mark Williams. "The Story of Spain."; 

* Harold Livermore. "A History of Spain."  

* Roger Collins "Early Medieval Spain: Unity in Diversity."